دسامبر 1, 2022

نوبت شما

باشگاه وبلاگ نویسان استان سمنان

شاخصه هاي مسجد تراز اسلامي

نوبت شما به نقل از وبلاگ “شکوه نیایش” نوشت: از نظر امام صادق (ع) کسي که در صف اول نماز جماعت برادران اهل سنت حضور يابد و در صف اول بايستد، همچون کسي است که شمشير خويش را از نيام برکشيده و آماده نبرد در راه خداست.

fgj

امروزه، جامعه اسلامي ما همانند ديگر جوامع، از ويژگي ها و کارکردهاي حقيقي مسجد در صدر اسلام فاصله دارد. براي رسيدن به الگوي مسجد تراز اسلامي نياز به کم کردن اين فاصله ها داريم. مسجد تراز اسلامي عهده دار نقش هاي مهمي در زمينه عبادي، سياسي، اقتصادي، اجتماعي، نظامي و… است. براي تبيين جايگاه و شاخصه هاي مسجد تراز اسلامي بايد بازگشتي به صدر اسلام داشت و بررسي کرد که در آن زمان هدف از بناي مسجد چه بوده و نيات و خواسته ‌هاي پيامبر اکرم (ص) در مورد مسجد چيست؟ زيرا مشخص کردن کارکرد مسجد در صدر اسلام مي‌تواند بهترين الگو در تهيه و تدوين مسجد جامع تراز اسلامي باشد. با الگوبرداري از مساجد صدر اسلام مي توان به مسجد تراز اسلامي در جامعه کنوني دست يافت. مطالعه ويژگي ها و کارکردهاي مسجد در صدر اسلام، سيماي مسجد تراز اسلامي را براي ما به خوبي روشن مي کند؛ فرازهايي از اين و يژگي‌ها و کارکردها را در اين نوشتار مختصر ذکر مي‌نماييم؛

* مفهوم مسجد تراز اسلامي:

واژه « تراز» يا «طراز» در کتب لغت به معناي «قاعده، قانون، روش، طرز، ‌رتبه، قسم، نوع، هم ‌شأن، هم پايه و همسطح» است. مسجد تراز اسلامي عنواني است که نخستين بار مقام معظم رهبري در پيامي که به نوزدهمين اجلاس سراسري نماز (18 مهرماه 89) اجلاسيه نماز دادند، خواستار رسيدن به چنين مسجدي شده اند. منظور از مسجد تراز اسلامي، رسيدن به مسجدي است بر اساس قاعده و روش صدر اسلام.

برخي از شاخصه هاي مسجد تراز اسلامي:

1 – مسجد، کانون عبادت:

نام مسجد يادآور بندگي در برابر پروردگار متعال است. مسجد، جايگاه سجده است و سجده اوج عبادت و بندگي انسان براي خدا: «السُّجودُ مُنتَهَي العِبَادَه مِن بَني آدَم» و مسجد جايگاه عبادت خالصانه است: «وَ اَنَّ المَساجِدَ لِلّهِ فَلا تَدعُو مَعَ اللَّهِ أَحَدا»؛ (مساجد جايگاه خدا و براي خداست، پس با خدا کسي را نخوانيد). خلاصه مسجد اسلامي، اين است که زمينه را براي عبادت خالصانه فراهم نمايد، تا مؤمنان در آنجا با پرداختن به نماز و ذکر دعا، زنگار غفلت را از دل و جان بشويند و با خدا انس بگيرند. پيامبر گرامي اسلام (ص) از نخستين روزهايي که دعوت به اسلام را به صورت آشکارا مطرح ساختند، از کعبه و مسجدالحرام (اولين مسجد ساخته شده بر روي کره زمين) به عنوان پايگاه عبادي استفاده مي کردند و در آن به قرائت قرآن و مناجات با خدا و اقامه نماز مي پرداختند. شواهد تاريخي بيانگر آن است که مسلمانان را تشويق و ترغيب
مي نمودند تا به مسجد رفت و آمد کنند و از برگزاري نمازهاي
پنج گانه در مساجد بدون عذر تخلف نورزند. اين تأکيدات تا بدان حد هستند که خودداري از حضور در مساجد از روي بي اعتنايي، نوعي رويگرداني از سنت پيامبر (ص) و موجب عدم قبول عبادات به شمار مي آيد. همچنين نخستين کار پيامبر اکرم (ص) پس از هجرت به مدينه، ساختن مسجد در محله «قبا» در نزديکى مدينه بود. بنايى که بسيار ساده بود و در مدتى اندک، جايگاه عبادت مسلمانان به امامت رسول خدا (ص) گرديد.

2 – مسجد، کانون تعليم و تربيت:

در صدر اسلام، مسجد افزون بر محل برگزاري مراسم عبادي، محل دانش آموزي نيز به شمار مي‌آمد. بر اين اساس، پس از هجرت پيامبر (ص) به مدينه و ساختن مسجدالنبي، فصل نويني در فعاليت هاي آموزشي مسجد آغاز شد. تعليم و تربيت و آموزش احکام دين در مسجد صورت مى‌گرفت و پيامبر (ص) بيشتر پس از نماز صبح و عشا به سخنراني و گفتگوهاي علمي مي پرداخت. اين جلسه ها با حضور مردان و زنان مسلمان برپا مي شد که اين از آشکارترين جلوه هاي آموزشي مسجد در مدينه بود. تفسير قرآن و سخن گفتن در باره معاني آن، بخش درخور توجهي از سخنراني هاي
پيامبر (ص) را تشکيل مي داد. افزون بر جلسه هاي سخنراني پيامبر (ص)، کلاس هاي آموزشي گوناگوني نيز در مسجد تشکيل مي شد. با اين توضيحات، اهميت جنبه هاي آموزشي مسجد معلوم مي شود. پيامبر(ص) مي فرمايند: هر گونه توقفي در مسجد، لغو و بيهوده است مگر براي سه دسته: کسي که پس از نماز به تلاوت قرآن مي پردازد، آن که سرگرم ذکر و ياد خداست و کسي که به مباحثات علمي اشتغال داشته باشد. بر اساس روايت، تشکيل جلسه هاي علمي در مسجد، نسبت به جلسه هاي دعا، جايگاه والاتري دارد و پاداش آن، ثواب عمره کامل يا حج کامل و جهاد در راه خداست که رحمت خدا آنان را فرا مي گيرد. در اين ميان، طرح مباحث ديني در مسجد، فضيلت بيشتري دارد. پس از پيامبر (ص)، ائمه (ع) نيز براي حفظ جنبه هاي آموزشي مسجد، تلاش هاي ارزنده اي انجام دادند.

مسجد، ابزارها و موقعيتي را در اختيار دارد که به کمک آن مي تواند به آموزش و افزايش شناخت ديني نمازگزاران بپردازد. مسجد، مکاني است که مسلمانان براي برپايي فرائض الهي و مجالس مذهبي در آن حاضر مي شوند و اين فرصت مناسبي است تا معارف و احکام دين نشر پيدا کند. البته نقش امام جماعت در اين ميان بسيار مهم است. بدون در نظر گرفتن تاريخ بناي مسجدها، محققان و مورخان پذيرفته اند که پيش از پيدايش مدرسه، مسجد يگانه مرکز مهم آموزشي، فرهنگي در جهان اسلام بوده است. هرچند برخي از محققان از جايگاه هاي آموزشي ديگري همچون مکتب هاي خانگي و «دارالقرّاء» نيز ياد کرده اند، ولي فعاليت هاي آموزشي در اين مراکز چنان محدود بوده که ما امروزه اطلاعات قابل توجهي در باره چگونگي آموزش در اين مکان‌ها در اختيار نداريم. حال آنکه نام مسجدهاي مهم اسلامي که جايگاه فعاليت هاي آموزشي بوده، در تاريخ ماندگار شده است. حتي نام مدرسان اين مسجدها، همراه با اطلاعات قابل توجه ديگري در باره مطالبي که در مسجد تدريس مي شده، در اختيار است. پس از پيدايش مدرسه نيز تا سال ‌ها، مدرسه در دامان مسجد بنا مي شد. ازاين رو، در بيشتر کتاب هايي که در باره مسجد به نگارش
درمي آمد، از مدرسه بسيار سخن گفته مي شد که اين به سبب ارتباط بسيار نزديک مسجد و مدرسه است.

3 – مسجد، کانون فعاليت هاي سياسي:

از آغاز اسلام، مسجد با مسائل سياسي آميخته شد. زيرا شريعت اسلام ديني است که در آن رابطه اي مستقيم بين فعاليت هاي عبادي و سياسي وجود دارد. اين ارتباط به روش هاي متعدد قابل تصور و درک است که از آن جمله مي توان به خطبه هاي نماز جمعه و بيان مسائل حکومتي و سياسي و مسائل مهم اجتماعي توسط خطيب جمعه اشاره کرد. مسجد، پايگاه همه فعاليت هاي سياسي جامعه اسلامي و در واقع، «دارالحکومه» آن بوده است. ملاقات رهبران و نمايندگان خارجي و تصميم گيري هاي مهم در مساجد صورت مي گرفت و حرکت هاي سياسي، اجتماعي از مسجد رهبري و سازماندهي مي شد. پيامبر (ص) پيش از هجرت به مدينه، با وجود فشار حاکم در مکه با برخي از گروه ها، در مسجدالحرام گفتگو مي کرد. پس هجرت به مدينه نيز پيامبر (ص) در مسجد، با افراد و گروه هاي اعزامي از
قبيله ها و طايفه هاي گوناگون، گفتگوي سياسي انجام
مي داد. در مسجد النبي مکاني به نام «اسطوانة الوفود» براي اين گفتگوها در نظر گرفته شده بود.

4 – مسجد، مرکز دادخواهي و قضاوت:

به گواهي تاريخ، مسجد نخستين مکاني است که پيامبر اکرم (ص) در آن به قضاوت و دادخواهي و حل و فصل اختلافات، منازعات و صدور احکام قضايي پرداختند و مکان ديگري جز مسجد براي قضاوت ايشان نقل نشده است. امر قضاوت بعد از پيامبر (ص) همچنان در مسجد انجام مي شد و اين مسئله به قدري رايج بود که جايگاه قضاوت امام علي (ع) در مسجد کوفه به «دکة القضاء» شهرت يافته و همچنان باقي است. در روايتي به نقل از امام علي (ع) چنين آمده است: «به آن حضرت گزارش رسيد که شريح قاضي امر قضاوت را در خانه اش انجام مي دهد. فرمود: اي شريح! به امور قضاوت در مسجد رسيدگي کن که همانا از ديدگاه مردم، عادلانه تر است، و براي قاضي، قضاوت در خانه موجب خفت اوست.»

با گسترش جمعيت مسلمانان و کثرت منازعات و اختلافات، سازمان هايي به امر قضا در جامعه اسلامي پرداختند. پس از برقراري جمهوري اسلامي ايران، قوه قضائيه، يکي از قواي سه گانه نظام حکومتي، اين امر را بر عهده گرفت. امروزه، جلسات شوراهاي حل اختلاف، با نظارت قوه قضائيه ، در مسجد تشکيل مي گردد. لازم به ذکر است که برخي از علما قائل به کراهت قضاوت در مسجد هستند.

5 – مسجد، پايگاه نظامي:

به گواهي تاريخ، مسجد در صدر اسلام، محل برافراشته شدن پرچم سپاه اسلام و اعزام آنان به جبهه هاي نبرد بوده است. پيامبر اکرم (ص)، خطبه هاى آتشين خود را که براى اعزام مسلمانان به جهاد و مبارزه با کفر و شرک بود، در مساجد ايراد مى کردند و حتى آمادگي هاى قبل از اعزام هم در مسجد شکل مى گرفته است.

همواره مسجد، جايگاه گفتگو و مشورت در رويدادها بوده و مهم ترين اين مشورت‌ ها در حوزه نظامي و غزوات و تنظيم سياست هاي دفاعي انجام مي شده است.

بدون ترديد، جامعه اي که در راه تحقّق ارزش‌هاي اسلامي گام برمي دارد، هيچ گاه از دستبرد و تجاوز دشمنان دين ايمن نمي ماند. اين رهنمود قرآن است که: «وَ لا يَزالُونَ يُقاتِلُونَکُمْ حَتَّى يَرُدُّوکُمْ عَنْ دِينِکُمْ؛ کافران همواره با شما مي جنگند تا آنگاه که شما را از دينتان برگردانند.» از سوي ديگر، در جهاد اسلامي، رسيدن به پيروزي همواره در گرو برخورداري از نيروهاي رزمنده مؤمن، معتقد و مکتبي است. مسجد در اين زمينه نقشي حياتي را ايفا مي کند؛ زيرا در حقيقت، رزمندگان مدافع اسلام، پرورش يافته مساجدند. اين مسجد است که در فضاي قدس و طهارت و شکوفائي علمي، فرهنگي و تربيتي خود، بذر ايمان، آگاهي و
روشن بيني را در جان و دل جوانان حق جو مي پروراند.
دست پرورده هاي مسجد، گاه چنان به بار مي نشينند که حتّي مربيان خود را هم دچار شگفتي مي کنند. آنان در نهايت، خار چشم دشمنان دين و مايه عزت و آبروي مسلمانان مي‌ شوند. خداي تعالي، ستم ستيزي اين گونه مسلمانان پارسا و جهادگر را چنين ترسيم مي فرمايد:«وَ مَثَلُهُمْ فِي الْإِنْجِيلِ کَزَرْعٍ أخْرَجَ شَطْئَهُ فَآزَرَهُ فَاسْتَغْلَظَ فَاسْتَوي عَلي سُوقِهِ يُعْجِبُ الزُّرّاعَ لِيَغِيظَ بِهِمُ الْکُفَّارَ؛ مثل پيروان راستين پيامبر، همچون نهالي است که جوانه خويش را از زمين بيرون مي آورد، رفته رفته نيرومند و استوار مي شود و بر پاي خويش مي ايستد تا آنکه سرانجام مايه خشم و غضب کافران مي شود.»

پس مسجد از يک سو، مهد پرورش نيروهاي مدافع اسلام و ميهن اسلامي است. پايگاهي است که سربازان اسلام، آموزشهاي عقيدتي را در آنجا سپري مي کنند. از سوي ديگر به هنگام بروز جنگ و پيدايش ناامني در جامعه، مسجد مانند پايگاه و سنگري استوار براي رزمندگان اسلام عمل مي کند. از آغاز اوج گيري انقلاب اسلامي ايران
تا کنون، جلوه‌هاي پر فروغي از نقش مسجد در اين زمينه رخ نموده است. بنا بر اين مي توان گفت مسجدي که در آن نيروهاي بسيج مردمي گرد هم مي آيند تا از امنيت و آسايش مردم پاسداري کنند، در واقع يکي از شاخصه هاي مسجد تراز اسلامي را داراست.

6 – مسجد، پايگاه تعاون اجتماعي:

گفتگو پيرامون مشکلات اجتماعي و چاره انديشي براي رفع آنها، هنگامي به نتيجه نهايي مي رسد که اقداماتي عملي را نيز در پي داشته باشد. مسجد، پايگاه عمومي مسلمانان و محل حضور قشرهاي گوناگون است. از اين رو جايگاه مناسبي براي تعاون اجتماعي مسلمانان و مشارکت آنان در راستاي رفع نارسايي هاي اجتماعي است. در صدر اسلام توجهي همه جانبه به تهي‌ دستان و محرومان در مسجد به عمل مي آمد که بايد الگوي مساجد در اين عصر قرار گيرد. اين توجه عبارت بود از:

الف) کمک مالي؛ مسجد تنها محل خواندن نماز نبود، بلکه جايگاهي براي دادن صدقه و کمک به مستمندان نيز به شمار مي آمد. داستان معروف و تاريخي امام علي (ع) که در حال رکوع، انگشتر خويش را به مستمندي بخشيد، در مسجد به وقوع پيوست. مسجد بايد باعث برطرف کردن اندوه ‌هاي افسردگي، و پناهگاه مسلمانان باشد. در روايت آمده که پيامبر اکرم (ص) در مسجد با تهي ‌دستان هم غذا مي شد و با آنان افطار مي کرد.
امام رضا (ع) در گفتاري نوراني، يکي از فوايد و آثار سازنده نماز جماعت را ـ که معمولاً در مسجد برپا مي شود ـ همياري و تعاون مسلمانان بر «بِرّ و تقوا» بر شمرده است. اين سخن
امام (ع)، باب علمي است که صدها باب علم ديگر از آن به روي انسان گشوده مي شود. کارهايي مانند جمع آوري کمک براي نيازمندان، پرداخت وام، اعطاي خدمات درماني، اقدامات براي تسهيل ازدواج زوج‌ هاي جوان، برنامه ريزي براي عيادت و سرکشي از بيماران و اموري از اين دست، همگي از مصاديق تعاون بر «برّ و تقوا» است. اهل مسجد بايد فقر را از ميان خويش برچينند. با اين همه، مساجد امروز، سنگيني اين رسالت را کمتر بر دوش خود حس مي کنند. در مساجد، کمک به تهي ‌دستان فراموش شده يا حد اقل به سمت و سوي نادرستي کشيده شده است. تهي ‌دستاني که نقاب تعفف بر چهره زده اند و در هاله اي از شرم و نجابت، فقر را بي نيازي جلوه مي دهند، مستحقان واقعي دريافت کمک‌ ها در مساجد هستند.

ب) اسکان مستمندان؛ اهل صفه، گروهي از مهاجرين و انصار بودند که از تهي دستي، منزل و سرپناهي نداشتند؛ پيامبر (ص) اينان را در صفه مسجد النبي (ص) (سايباني در آن مسجد) جاي داد.

7 – مسجد، پايگاه وحدت اجتماعي:

مسجد، محل گردهمايي مسلمانان و تجلي ‌گاه پرشکوه انسجام و يکپارچگي ملت مسلمان است. مسجد، حافظ سلامت دين و جامعه است و نمايش وحدت و همدلي نمازگزاران، بقاي اسلام را تضمين مي کند. حضور نمازگزاران در مسجد، اميد دشمنان اسلام را به نااميدي بدل مي سازد. وحدت اجتماعي، عنصري اساسي براي سلامت و بقاي اصل و اساس هر جامعه اي است. مسجد در تحکيم اين عنصر اساسي، نقشي بس بزرگ ايفا مي کند. افراد مختلف، زن و مرد، بزرگ و کوچک، صاحبان افکار و سليقه هاي مختلف، همه در يک جا گرد هم مي آيند. همدل و همسو و دوش به دوش يکديگر مي ايستند. بر پايه چنين ترسيمي از مسجد است که خداوند متعال، پيامبر خويش را از نمازگزاردن و حتي حضور در مسجدي که وحدت جامعه اسلامي را دچار آسيب کند، نهي مي نمايد. آن حضرت نيز نه تنها در چنين مسجدي حضور نيافتند، بلکه جمعي را فرمان دادند تا آن را به آتش بکشند. حتي بنا بر نقلي، زمين آن مسجد به مزبله دان تبديل شد. شواهدي نشان مي دهد که
پاره اي از مقررات نماز جماعت، همچون تأکيد بر منظم بودن
صف‌ ها و اتصال شانه هاي نمازگزاران، نهي از اينکه نمازگزار تنها در يک صف بايستد و يا موقع اذان از مسجد، خارج شود و… بدين منظور تشريع شده تا هم وحدت و هماهنگي مسلمانان بيشتر شده و هم بهتر به نمايش گذاشته شود.

ازاين رو مي توان گفت مسجد هر قدر وحدت و يکپارچگي مسلمانان را پايدارتر کند و قشرهاي بيشتري از جامعه را در برگيرد، به مسجد تراز اسلامي نزديک تر است. حضور پيروان مذاهب گوناگون در يک مسجد نيز نشانگر آن است که اختلاف هاي عقيدتي و مذهبي نتوانسته صف واحد مسلمانان را دچار تفرقه و پراکندگي کند. پس مسجد تراز اسلامي در مناطقي که پيروان مذاهب گوناگون زندگي مي کنند، مسجدي است که همگان با وجود اختلاف هاي مذهبي، دوش به دوش هم در آن نماز بگزارند.

از نظر امام صادق (ع) کسي که در صف اول نماز جماعت برادران اهل سنت حضور يابد و در صف اول بايستد، همچون کسي است که شمشير خويش را از نيام برکشيده و آماده نبرد در راه خداست. راز اين سخن امام (ع) روشن است؛ در حقيقت نمايش وحدت و همدلي مسلمانان، همان آرمان رسول خداست و ارزش آن کمتر از جنگيدن با دشمنان دين خدا نيست. پس مسجد تراز اسلامي در زمينه وحدت، مسجدي است که اتحاد و يکپارچگي جامعه اسلامي را استوار نمايد.

نمازگزاران آن به راستي همدل و با صفا بوده، از کينه ها و کدورت ها به دور باشند و همدلي و اتحاد خود را به دشمنان آشکار و نهان جامعه اسلامي نشان دهند.

 

انتهای پیام